PAN TADEUSZ

Epopeja narodowa – wywodzi się z antyku, pisana wierszem, długa, przedstawia zbiorowość w momencie przełomowym, charakter epicki, rozpoczynający się inwokacją – rozbudowana apostrofa.

„ Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie, historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”  - tak brzmi pełny tytuł książki !

Zajazd – najazd Gerwazego na Sopliców

O czym jest utwór?

·         Narodowa historia

·         Zachowania szlachty

·         Tradycja

·         Poświęcenie dla ojczyzny

·         Spór o zamek

·         Wątek miłosny Tadeusza i Zosi

·         Wartościach Polaków

Czas i miejsce akcji

Czas: akcja rozpoczyna się latem 1811 roku i trwa pięć dni, kończy się w 1812 roku i trwa jeden dzień

Miejsce: Litwa, dworek w Soplicowie, zaścianek Dobrzyn

Podział:

Arystokracja – Horeszkowie

Średniozamożna szlachta – Soplicowie

Szlachta zaściankowa – Dobrzyńscy

Bohaterowie:

·         Jacek Soplica ( ksiądz Robak) – był popularny w szlachcie średniozamożnej, chciał ożenić się z córką Stolnika, ale ten odmówił mu poprzez czarną polewkę, żeni się z inną kobietą i jest z nią nieszczęśliwy. Ma z nią syna Tadeusza. Po śmierci swojej żony zabija stolnika Horeszko. Od tej pory postrzegany jest jako zdrajca i postanawia wstąpić do klasztoru. Poniża się po dokonaniu zbrodni i chce odkupić swoje winy. Podejmuje się działalności emisariusza. Przenosi wiadomości i rozkazy od wodzów, jest więziony w zaborach. Stara się budzić świadomość narodową. Umiera w wyniku ran po osłonieniu swoim ciałem hrabiego Horeszki. Jest nowym typem bohatera romantycznego.

·         Tadeusz Soplica – syn Jacka Soplicy, bratanek sędziego, miał odziedziczyć Soplicowo. Kiedy wraca z Wilna poznaje Telimenę i przeżywa pierwsze miłosne perypetie. Nie ma doświadczenia z kobietami i nie wie jak obyć się w ich towarzystwie. Jest młody, przystojny, wysoki i nieśmiały. Przygotowuje się do walki. Kiedy poznaje Zosię zakochuje się w niej. Młodzi zaręczają się.

·         Zosia Horeszkówna – córka zmarłej na Syberii Ewy Horeszkówny, ma 14 lat, wychowywana jest przez Telimenę, skromna, uległa, żywiołowa i nieśmiała, silnie związana z wsią, nie jest rządna władzy

·         Telimena – daleka krewna Sopliców, opiekunka Zosi, zakochuje się w Tadeuszu. Jej postać jest tajemnicza. W książce stan cywilny Telimeny nie jest określony. Kilka lat spędziła w Petersburgu. Jest atrakcyjna, zadbana i elegancka. Fascynuje ją moda francuska. Kobieta wykształcona i inteligentna.

·         Sędzia Soplica – właściciel Soplicowa, brat Jacka Soplicy. Jest człowiekiem gościnnym i ceni sobie tradycję. Dba o swoje gospodarstwo. Często poucza innych.

·         Wojski – krewny i przyjaciel sędziego, jest jego zastępcą. Organizator polowań. Człowiek spontaniczny, otwarty i gościnny

·         Woźny Protazy – sługa Sędziego Soplicy

·         Stolnik Horeszko – ojciec Ewy, zabity przez Jacka Soplicę

·         Klucznik Gerwazy – sługa Horeszków, nienawidził Sopliców. Jest porywczy, gniewny, mściwy i uparty.

·         Podkomorzy – przyjaciel Sędziego. Miał rozsądzić spór. Ostatni co tak dobrze poloneza tańczył. Jest tradycjonalistą, zafascynowany polskością.

·         Rejent – znajomy Sędziego, zaręczył się z Telimeną. Jest myśliwym i właścicielem psa Kusego. Spiera się z Asesorem. Wstydzi się swojego ubioru. Podporządkował się kobiecie.

·         Jankiel – Żyd i karczmarz, patriota związany z Polską

·         Hrabia Horeszko – ostatni z Horeszków, zafascynowany modą Angielską, arystokrata. Odbierany przez innych jako dziwak. Jest wykształcony i lubi miasto.

·         Maciej Dobrzyński – stary szlachcic, przedstawiciel szlachty zaściankowej, cieszy się dużym szacunkiem

Plan wydarzeń ( nieszczegółowy) :

1.      Powrót Tadeusza z Wilna do Soplicowa.

2.      Kolacja w zamku, który jest tematem sporów i wynikiem procesu.

3.      Udanie się na wypoczynek i wspomnienia Protazego.

4.      Spotkanie Hrabi Horeszko i Protazego.

5.      Śniadanie w Soplicowie.

6.      Wyprawa na grzyby.

7.      Spotkanie Zosi i Hrabi w ogrodzie.

8.      Grzybobranie.

9.      Rozmowa Telimeny i Sędziego o przyszłości Zosi i Tadeusza.

10.   Rozmowa Telimeny, Tadeusza i Hrabi o sztuce i przyrodzie.

11.  Przygotowania do polowania na niedźwiedzia.

12.  Wyruszenie na łowy z samego rana.

13.  Tadeusz i Hrabia w niebezpieczeństwie podczas polowania i uratowanie ich przez Robaka.

14.  Koncert Wojskiego.

15.  Przedstawienie Zosi w towarzystwie.

16.  Kłótnia Telimeny i Tadeusza.

17.  Pomysł Gerwazego na zajazd na Soplicowo.

18.  Nowina ks. Robaka o zbliżającej się wojnie.

19.  Próba samobójcza Tadeusza i aresztowanie go przez Hrabiego.

20.  Napad na Soplicowo i wielka uczta.

21.  Przybycie Robaka i uwolnienie Dobrzyńskich

22.  Walka przeciwko Rosjanom.

23.  Jacek Soplica ranny w bitwie wyznaje swoje winy na łożu śmierci. Przebaczenie Gerwazego.

24.   W 1812 odbywają się zaręczyny Zosi i Tadeusza.

25.  Uwłaszczenie przez Zosię i Tadeusza chłopów.

26.  Koncert Jankiela.

27.  Odtańczenie poloneza.

Wątki:

a)      Wątek główny – dzieje Jacka Soplicy

b)      Wątek miłosny – Zosia i Tadeusz

c)      Wątek sporu o zamek -  między Sędzią a Hrabią Horeszko

d)     Wątek Kusego i Sokoła – kłótnie Asesora z Rejentem czyj chart jest bardziej sprawny

DZIADY CZ. III

Czas akcji: 1 listopada 1823 roku i trwa cały rok

Miejsce akcji: Wilno, Warszawa, Petersburg, Lwów

Bohaterowie: Konrad, ksiądz Piotr, Nowosilcow, młodzież polska, Ewa, pani Rollison

Dziady to dramat romantyczny z którym wiążą się pojęcia:

a)      Fragmentaryzm – nie dowiemy się wszystkiego o bohaterze i fragmentach

b)      Martyrologia – obraz męczeństwa narodu

c)      Ofiara niewinna – zestawienie ofiary młodzieży z ofiarą Jezusa

d)     Psychomachia – walka z samym sobą

e)      Bunt prometejski – bunt wobec Boga

f)       Oniryzm – sny bohaterów

Opis najważniejszych scen:

Prolog: Więzień śpi w celi, nad nim stoi anioł, który przepowiada mu wolność. Kiedy więzień się budzi zapowiedź wolności nie cieszy go. Mimo tego postanawia dokonać wielkich czynów. Aby udowodnić swoją gotowość symbolicznie zmienia swoje imię z Gustawa na Konrada.

Scena 1 ( więzienna):

Czas i miejsce akcji: klasztor zamieniony na więzienie, cela Konrada, Wigilia

Bohaterowie: Jakub, Adolf, Konrad, Sobolewski, Tomasz, ks. Lwowicz, Feliks

Opowieści więźniów o aresztowaniach, bliskich i losach innych więźniów.

Aresztowania są chęcią przypodobania się carowi przez Nowosilcowa

Aresztowani nie znają powodu zatrzymania, nie mogą się bronić, nie wiedzą ile czasu spędzą w więzieniu, nie mają kontaktu ze światem, są głodzeni i nie mają opieki medycznej, mają poczucie zjednoczenia

Opowieść Jana: prześladowanie i wywożenie dzieci na Sybir, traktowanie ich nieludzko, zakucie w łańcuchy

Scena 2 ( WIELKA IMPROWIZACJA)

Konrad wygłasza Wielką Improwizację, ponieważ nie zgadza się na takie losy Polaków. Walczy o wolność narodu. Zwraca się do Boga i czuje się mu równy. Uważa, że lepiej rządziłby światem niż Bóg. Chce żeby Ten oddał mu część swojej władzy. Grozi mu pojedynkiem i neguje jego sprawiedliwość. Porównuje go do cara. Siła Konrada wynika z uczuć i miłości do narodu. Jest patriotą i poświęca się dla swojej ojczyzny.

Konrad = Kreator

Scena 4 ( Widzenie Ewy)

Ewa we śnie widzi siebie zbierającą kwiaty, zwieńcza nimi skronie Maryi. Ona bierze jej wianek i podaje Jezusowi. Kwiaty mają tu symbolizować młodzież Polską. Ich ofiara jest przyjęta przez Maryję i zaniesiona Jezusowi.

Scena 5 ( Widzenie ks. Piotra)

Ksiądz Piotr zwraca się do Boga, jest przy tym pokorny. Dostępuje on zaszczytu poznania przyszłych losów Polski.

Motywy biblijne                                                        Odniesienie do rzeczywistości

Herod                                                                         Car, tyrania systemu

Droga krzyżowa                                                        Drogi wywózki mieszkańców na Sybir

Chrystus                                                                    Naród Polski

Piłat                                                                           Francja

Krzyż                                                                        Zaborcy

Żołnierz męczący Chrystusa                                    Austria, Prusy, Rosja

Zmartwychwstanie                                                   Zmartwychwstanie Polski to wyzwolenie swiata

Wskrzesiciel ma na imię czterdzieści i cztery

Hipotezy na ten temat:

·         Kabalistyczny szyfr imienia Adam

·         40 – odrodzenie, 4- pośrednik między Bogiem a ludźmi

·         Słowa zostały napisane w natchnieniu i nic nie znaczą

Scena 6 ( Sen Senatora)

Szatani dręczą Senatora snami. Jego sen przedstawia największe obawy senatora. Jego władza trwa tak długo jak życzy sobie tego car i to od niego wszystko zależy. Senator boi się, że wszystko straci i stanie się nikim oraz że ludzi będą z niego drwić.

Scena 7 ( Salon Warszawski):

Towarzystwo Stolikowe

KTO bierze udział w scenie? – Damy, generałowie, urzędnicy, hrabia, literaci

W JAKIM JĘZYKU toczy się dyskusja? – francuski

O CZYM rozmawiają? – o balach, nie postrzegają Nowosilcowa jako wroga, nie interesują się sprawami kraju, obojętny jest im los ojczyzny

Towarzystwo przy drzwiach

KTO ? – Zenon Nimojewski, Adolf, młodzi ludzie, dwóch starych Polaków

W JAKIM JĘZYKU? – polski

O CZYM? – o sytuacji na Litwie, prześladowaniach dzieci, dostrzeganie konieczności zjednoczenia, opowieść o Cichowskim ( upozorowanie jego śmierci, zabiegi żony która chciała się dowiedzieć co się stało z jej mężem, skazanie go na tortury, powrót Cichowskiego i jego zmiana fizyczna i psychiczna)

Konrad – bohater romantyczny

a)      Samotnik

b)      Przechodzi symboliczną przemianę

c)      Buntownik

d)     Poeta

e)      Prometeusz

Obraz Rosji i Rosjan

Rosjanie zachowują się wobec Polaków okrutnie. Osoby, które znajdowały się w więzieniu były gnębione. Nie miały kontaktu ze światem. W dramacie zauważyć można jednak, że nie wszyscy Rosjanie zachowywali się tak samo. Jedni stosowali nieludzkie kary a inni byli w stanie okazać współczucie.

Petersburg – miasto to zostało wzniesione aby spełnić kaprys cara Piotra Wielkiego, zbudowano je kosztem wysiłku całego narodu, miejscowość ta powstała na nieszczęściu i ofiarach którzy ją budowali. Jest potężne, ale nie sprzyja mieszkańcom.

KRÓL EDYP - SOFOKLES

O czym jest utwór?

·         Problem fatum oraz walki z losem

·         Życie człowieka jest cierpieniem

·         Pojęcie władzy

·         Dylematy moralne

·         Walka wewnętrzna głównego bohatera

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa 24 godziny i toczy się wokół jednego wątku

Miejsce: pałac królewski w Tebach

Wydarzenia mają miejsce od świtu do zmierzchu

Plan wydarzeń:

1.      Zarazy i choroby w Tebach

2.      Wizyta Kapłana u Edypa

3.      Wysłanie Kreona do wyroczni

4.      Złe wiadomości z Delf

5.      Zobowiązanie Edypa o ukaranie mordercy

6.      Rzucenie klątwy na zabójcę Lajosa

7.      Wizyta Tyrezjasza w pałacu

8.      Poznanie prawdy przez Jokastę

9.      Rozmowa Edypa ze sługą z pałacu Lajosa

10.  Samobójstwo Jokasty

11.  Oślepienie Edypa i prośba o wygnanie

 BOHAREROWIE

Edyp –pochodzi z rodu Labdakidów dobry władca, interesuje się swoim ludem, chce mu pomóc, ludzie wierzą, że Edyp może im pomóc, jest uczuciowy, empatyczny, chce działać na rzecz innych, postanawia odkryć prawdę, nieświadomy swojej winy, Tyrezjasz ostrzega go przed odkryciem prawdy, zaczyna mu grozić śmiercią za oczernianie go. Dowiaduje się, że jest synem Jokasty i Lajosa. Człowiek inteligentny, ponieważ wyzwolił Teby od Sfinksa.

Jokasta – nieświadomie poślubiła swojego syna i ma z nim dzieci, wdowa po Lajosie, jest nieświadoma, że żyje w związku ze swoim synem, kiedy to sobie uświadamia popełnia samobójstwo. Osierociła czwórkę dzieci.

Kreon – brat Jokasty i szwagier Edypa, przynosi informacje od wyroczni w Delfach. Edyp próbuje oskarżyć go o chęć przejęcia władzy w Tebach.

Tyrezjasz – wróżbita, jest niewidomy, wyjawia Edypowi prawdę o jego losach

Krzywa ukazująca losy Edypa:

WSPÓŁCZESNOŚĆ

Czas trwania epoki: PO 1939

1939 – 1945 – literatura wojny i okupacji

1945 – 1948 – okres euforii po odzyskaniu niepodległości

1949 – 1955 – socrealizm

1956 – 1968 – przełom październikowy, mała stabilizacja

1968 – 1980 – okres propagandy sukcesu

1981 – 1989 – Stan wojenny

Od 1989 – zniesienie cenzury w literaturze

Tło historyczne w Polsce:

1.      Referendum sfałszowane przez władze komunistyczne

2.      Aresztowanie prymasa Stanisława Wyszyńskiego

3.      „Odwilż październikowa”

4.      Stan wojenny

5.      Obrady Okrągłego Stołu

6.      Polska w Unii Europejskiej

Reprezentanci epoki:

·         Zbigniew Herbert

·         Tadeusz Różewicz

·         Miron Białoszewski

·         Czesław Miłosz

·         Sławomir Mrożek

·         Ewa Lipska

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE

1918r ( koniec I wojny światowej) – 1939r ( początek II wojny światowej)

Przedstawiciele:

·         Franz Kafka

·         Michaił Bułhakow

·         Julian Tuwim

·         Stefan Żeromski

·         Witold Gombrowicz

·         Zofia Nałkowska

·         Maria Dąbrowska

Periodyzacja literatury:

- lata 20 – jasne

-lata 30 –ciemne

 Lata 20:

·         Poezja: kontynuacja twórczości młodopolskich, powstawanie grup poetyckich

·         Proza: powieści polityczne

·         Dramat: kontynuacje dramatyczne Młodej Polski

Lata 30:

·         Poezja: działalność II Awangardy, tendencje katastroficzne

·         Proza: powieść psychologiczna, awangardowa i środowiskowa

·         Dramat: awangardowy

Grupy literackie

Skamander – grupa poetów związana z czasopismem „ProArte et Studio”

Skład grupy: Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz

Założenia:

- programowo bezprogramowi

- optymizm, witalizm

-  poetyka codzienności

Awangarda Krakowska – grupa programowa, poeci skupieni wokół czasopisma „Zwrotnica”

Skład: Julian Przyboś, Jan Brzękowski, Tadeusz Peiper, Jalu Kurek

Założenia:

- 3x M (miasto, masa, maszyna)

- maksimum treści, minimum słów

- stosowanie metafor

Futuryści – dwa ośrodki:

a)      Kraków ( Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec)

b)      Warszawa (Anatol Stern, Aleksander Wat)

Założenia:

-tworzenie nowych form sztuki

- chęć zerwania z zasadami ortografii

-skandalizujące happeningi

II Awangarda – podział na:

a)      Grupa wileńska ( Żagary), przedstawiciel: Czesław Miłosz

b)      Grupa lubelska, przedstawiciel: Józef Czechowicz 

MŁODA POLSKA

1890r (debiuty młodych twórców) – 1918r (odzyskanie niepodległości)

Przedstawiciele:

·         Tadeusz Różewicz

·         Stanisław Przybyszewski

·         Leopold Staff

·         Stefan Żeromski

·         Joseph Conrad

·         Jan Kasprowicz

·         Kazimierz Przerwa – Tetmajer

·         Władysław Reymont

·         Stanisław Wyspiański

Pojęcia:

Modernizm – nowatorskie tendencje w sztuce

Fin de Siecle – dosłownie koniec wieku, nazwa schyłku XIXw i charakterystycznych dla niego tendencji w sztuce i obyczajowości

Neoromantyzm – nowy romantyzm, twórcy na nowo odczytywali założenia i dzieła epoki

Dekadentyzm – schyłek, upadek, związany z uczuciem pustki, niemocy, poczucie kryzysu kultury

Sztuka dla Sztuki – sprzeciw wobec sztuki utylitarnej

Katastrofizm – wizja końca świata, zagłady

Filozofie:

1. Nietzscheanizm – koncepcja nadczłowieka, brak praw moralnych, krytyka chrześcijaństwa
2. Schopenhaueryzm – życie ludzkie jest pasmem cierpień, człowiek nigdy nie osiągnie szczęścia
3. Bergsonizm – krytyka racjonalizmu, nacisk na intuicjonizm

POZYTYWIZM

1864r ( upadek powstania styczniowego) – 1890r ( debiuty młodych pisarzy)

Przedstawiciele epoki:

·        Adam Asnyk

·        Henryk Sienkiewicz

·        Bolesław Prus

·        Maria Konopnicka

·        Eliza Orzeszkowa

Pojęcia:

Ewolucjonizm – teoria Karola Darwina, człowiek rozwinął się z jakiegoś gatunku małp

Utylitaryzm – wszelkie działanie jest moralne jeśli jest użyteczne

Egalitaryzm – dążenie do osiągnięcia równości społecznej

Agnostycyzm – kwestionowanie możliwości całkowitego poznania obiektywnej rzeczywistości, nie można zaprzeczyć istnieniu Boga, ani też potwierdzić

Scjentyzm – prawdziwa wiedza musi być poparta działaniem naukowym

Praca organiczna – działanie na rzecz rozwoju gospodarczego ziem polskich, pogląd zakładający porównanie społeczeństwa do organizmu

Praca u podstaw – zainteresowanie warstwami niższymi miast i wsi, praca oświatowa na rzecz najbiedniejszych

Filantropia – działalność dobroczynna, charytatywna

Emancypacja kobiet – dążenie do równouprawnienia kobiet

Asymilacja mniejszości narodowych – asymilacja Żydów, próby integracji osób narodowości żydowskiej ze społeczeństwem polskim

Literatura tendencyjna – literatura, której zadaniem jest propagowanie jakieś idei

ROMANTYZM

1822r  ( wydanie ballad i romansów) – 1864r (upadek powstania styczniowego)

Najsłynniejsi twórcy polscy:

·         Adam Mickiewicz

·         Juliusz Słowacki

·         Zygmunt Krasiński

·         Aleksander Fredro

Pojęcia:

Indywidualizm romantyczny – poczucie swojej wyjątkowości, stawianie siebie ponad światem, osamotnienie, skłócenie ze światem

Kult geniusza – przyznawanie wysokiej rangi jednostkom wybitnym

Historyzm – zainteresowanie twórców romantycznych historią, przenoszenie akcji utworów w czasy historyczne, ukazanie jednostki uwikłanej w historię

Ludowość romantyczna – zwrot do motywów ludowych, czerpanie pomysłów z opowieści ludowych

Mistycyzm – założenie możliwości duchowego kontaktu z sferą nadprzyrodzoną

Miłość romantyczna – oddzielenie miłości od szczęścia, uczucie szalone, nie liczy się z rozsądkiem,

prowadzi do obłędu lub śmierci

Poeta wieszcz – wzór poety proroka, mający zdolności profetyczne

Tyrteizm –zagrzewanie w poezji do walki

Orientalizm – zafascynowanie Bliskim Wschodem, kulturą arabską

Bohater romantyczny:

·         Młody, wyobcowany, poeta skłócony ze światem, nieszczęśliwa miłość

·         Przechodzi metamorfozę

·         Staje się bojownikiem o sprawy kraju, poświęca się dla niego

Historiozofia – filozofia dziejów, poszukiwanie sensu wydarzeń historycznych

Historiozofia romantyczna:

a)      Mesjanizm – hasło „Polska Mesjaszem narodów”, dzieje polski są odwzorowaniem męki i śmierci Chrystusa, wiara w zmartwychwstanie Polski

b)      Prowidencjalizm – Bóg kieruje światem, historia jest wyłącznie wynikiem wyroków boskich

OŚWIECENIE

Lata 40 XVIIIw – 1822r

                                              

Pojęcia:

Krytycyzm oświeceniowy – idea oświeceniowa głosząca konieczność dociekania racji swych przekonań

Racjonalizm – pogląd filozoficzny według którego w poznawaniu świata należy kierować się rozumem

Empiryzm – pogląd głoszący, że świat należy poznać przez doświadczenie

Tabula rasa – umysł ludzki pojmowany jest jako czysta karta zapisywana od narodzin człowieka przez doświadczenie

Utylitaryzm – założenie użyteczności wszystkich dzieł człowieka

Ateizm – pogląd negujący istnienie Boga

Deizm – pogląd według, którego Bóg stworzył świat ale nie ingeruje w jego losy

Libertynizm – początkowo ruch dążący do wyzwolenia umysłu z więzów tradycji, później negatywne określenie niemoralnego stylu życia

Przedstawiciele epoki:

·         Ignacy Krasicki

·         Adam Naruszewicz

·         Immanuel Kant

·         Denis Diderot

Wartości cenione w oświeceniu: rozum, nauka, doświadczenie, praca, tolerancja, szczęście, harmonia

Nurty w literaturze epoki:

1.      Klasycyzm – nawiązuje do antyku, cechuje się umiarem, harmonią, prostotą

Przedstawiciel: I. Krasicki

2.      Sentymentalizm – nurt, według którego literatura ma być ukazaniem wewnętrznego życia człowieka

Przedstawiciel: F. Karpiński

3.      Rokoko – styl w sztuce europejskiej uważany za ostatnią fazę baroku, cechuje się przepychem i krótkimi dowcipnymi utworami

Przedstawiciel: F. Zabłocki

BAROK

XVI w – XVIII w

Pojęcia:

Sarmatyzm – model mentalności szlachty polskiej, przekonanie o jej wyjątkowości

Konceptyzm – prąd w poezji baroku, miał zadziwiać i zaskakiwać

Megalomania – skupienie się na własnej wartości

Ksenofobia – niechęć do innych narodów

Kontrreformacja:

·         Sprzeciw kościoła przeciwko reformacji

·         Osłabienie tolerancji

·         Wypędzenie arżan z polski

Błędny rycerz – rycerz wędrujący w poszukiwaniu niezwykłych przygód

Nurty w literaturze barokowej:

1.      Nurt dworski – ulegający modom zagranicznym, przejmujący obce wzorce

2.      Nurt ziemiański – związany z sarmatyzmem, skupiający się na tradycji 

RENESANS

XIV – XVI w

Pojęcia:

Humanizm – wszechstronne zainteresowanie człowiekiem

Antropocentryzm – człowiek jest w centrum wszechświata

Reformacja – ruch religijno – społeczny prowadzący do reformy kościoła

Fraszka – krótki utwór liryczny, rymowany lub wierszowany, humorystyczna, zakończoną puentą

Tren – liryka funeralna, wychwalanie osoby zmarłej, pisany na jej cześć

Afirmacja – zgoda ze światem

Mecenat – opieka wpływowych i bogatych miłośników literatury nad twórcami

Pełny człowiek – człowiek świadomy swoich możliwości, wykształcony

Wzorce osobowe w literaturze:

·         Humanista – człowiek wszechstronnie wykształcony

·         Szlachcic ziemianin – gospodarz znający się na zarządzaniu swoimi posiadłościami

·         Dworzanin – szlachcic żyjący na dworze

ŚREDNIOWIECZE

476r (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego) -1492r ( odkrycie Ameryki przez Kolumba)

Pojęcia:

Teocentryzm – Bóg jest w centrum wszechświata

Uniwersalizm – powszechność wzorców kulturowych, popularyzowanie tych samych idei, motywów w całej chrześcijańskiej Europie

Stabat Mater Dolorosa – motyw boleści Matki Boskiej po ukrzyżowaniu Chrystusa

Deesis – trzyczęściowe obrazowanie osób świętych 

                                            Chrystus

	⬋		⬊

 

                    

                       Matka Boska                 Jan Chrzciciel

⬊

  

⬋

                                                    ludzie

Franciszkanizm – życie w ubóstwie i pokorze, zgodnie z bliskością natury

Asceza – umartwianie własnego ciała

Asceta – człowiek rezygnujący z życia doczesnego, aby oczyścić duszę i osiągnąć świętość

Pareneza – literatura propagująca wzorce osobowe

Hagiografia – żywoty świętych , biografie świętych i ascetów

Taniec śmierci – śmierć, która pociąga za sobą do tańca wszystkich ludzi

Historiografia – zajmuje się opisywaniem dziejów

Najważniejsze wzorce osobowe średniowiecza:

•        Święty ( np. św. Aleksy, Franciszek)
•        Rycerz (np. Roland)
•        Władca (np. Bolesław Chrobry, Karol Wielki)

ANTYK

Od IX w.p.n.e do 476 r.n.e

Pojęcia:

Humanizm – wszechstronne zainteresowanie człowiekiem

Mimesis – naśladowanie rzeczywistości w sztuce

Epikureizm – dążenie do szczęścia przez człowieka, polega na wyzbyciu się cierpienia

Stoicyzm – człowiek musi dostosować się do praw panujących na świecie, równowaga wobec przeciwności losu

Hedonizm – dążenie człowieka do przyjemności i szczęścia

Sceptycyzm – prawda nie jest dla człowieka dostępna ponieważ ma on ograniczone możliwości poznawcze

Sztuka starożytna:

a) Wzorzec klasyczny:

- prostota, jasność, harmonia, zachowanie proporcji

- wzorzec powielany w wielu epokach

b) Kalos Kagatos – piękno i dobro są ze sobą związane

TEATR I DRAMAT ANTYCZNY

Teatr wywodzi się z obrzędów ku czci Dionizosa

Małe Dionizje – komedia

Wielkie Dionizje – tragedia

Pierwszego aktora wprowadził Tespis, drugiego Ajschylos, a trzeciego Sofokles.

W dramatach antycznych na scenie mogą występować max 3 osoby.

Zasady obowiązujące w dramatach antycznych:

1.      Zasada decorum

2.      Zasada trzech jedności (czasu, miejsca, akcji)

3.      Zasada nieprzedstawiania krwawych scen

Pojęcia:

Katharsis – oczyszczenie, które miał przeżyć widz oglądając tragedie antyczne

Konimos – skarga głównego bohatera na los

Konflikt tragiczny – konieczność wyboru między dwoma równoważnymi racjami

Ironia tragiczna – działania bohatera mają odwrotny skutek od zamierzonego

Hybris – pycha, pewność siebie

Ate – zaślepienie

Hamartia – nieświadomość popełnionej winy

Anagnoris – uświadomienie sobie własnych czynów

Dramat najczęściej kończy się katastrofą: śmiercią lub okaleczeniem głównego bohatera.